Zabawa jako podstawowa forma działalności dziecka

Szczegóły

mgr Agnieszka Pabian

   Zabawa jest podstawową i naturalną formą dziecięcej działalności. Jest także jedną z naturalnych i podstawowych potrzeb dziecka. Już od najmłodszych lat dzieci uwielbiają grać w różne gry, ale również z przyjemnością same organizują zabawę.
  W młodszym wieku szkolnym dominującymi formami aktywności dzieci są nauka szkolna, zabawa i praca. Zabawa po nauce szkolnej wypełnia prawie cały czas dziecka, odgrywa wciąż znaczącą rolę, jest istotnym czynnikiem rozwoju psychicznego, formą poznania rzeczywistości i uczenia siąw przyjemnej atmosferze.
  Zabawa, nauka i praca mają wiele cech wspólnych: są to czynności celowe, społecznie uwarunkowane, wpływające kształcąco na rozwój jednostki i społeczeństwa. W toku zabawy podobnie jak w procesie uczenia siąi nauczania, dziecko zdobywa rozmaite wiadomości i umiejętności, w zabawie naśladuje i odtwarza elementy pracy ludzkiej, a niejednokrotnie sporządza wytwory, w których wykonanie wkłada wiele wysiłku, tak jak to czynią dorośli przy pracy.
   Zabawowe formy uczenia się, przyczyniają siądo złagodzenia wysiłku woli, do podtrzymywania zainteresowania, ciekawości poznawczej, koncentracji, uwagi i pamięci.
   Podczas gier i zabaw dzieci przyswajają sobie różne reguły, zapamiętują je i stosują w odpowiednim momencie. Szczególne znaczenie ma dosłowne zapamiętywanie reguł, definicji i określeń. Dotyczy to zwłaszcza zapamiętywania trudnych i nie lubianych przez dzieci reguł gramatycznych, ortograficznych i matematycznych.
   Zabawa jest zjawiskiem powszechnym i pospolitym wśród ludzi i w życiu wyżej zorganizowanych zwierząt. Ale szczególnie mocno związana jest z wczesnym okresem rozwoju człowieka i jest najbardziej charakterystyczną cechą życia dziecka.
   Termin – zabawa [ W. Okoń, 1987r.] od łacińskiego słowa ludus – ma dwa znaczenia. W pierwszym znaczeniu rozumiana jest jako gra, zabawa, widowisko, oraz igrzyska publiczne. Inne jej znaczenie to miejsce ćwiczeń ciała i umysłu, np. szkoła szermiercza lub szkoła w której uczono czytać, pisać i rachować.
   W języku polskim wyraz „zabawa” wywodzi siąod „bawa”, a ten od „być”, tak jak „sława” od „słyć”. W języku staropolskim używano wyrazu „zabawić” w znaczeniu „bywać”, a „zabawiać się” czymś w znaczeniu „zajmować”, „trudzić sią czymś”. Ten charakter znaczeniowy wyrazów „bawić” i „bawić się” przetrwał do
czasów dzisiejszych i może wyrażać zarówno spędzanie czasu (np. bawiłem tam krótko) jak i lekceważoną czynność. Wiadomo jednak, że proces zanikania tych odcieni znaczeniowych trwa w dalszym ciągu. W ten sposób wyraz „zabawa” oznaczający dawniej zajęcie, zatrudnienie i przeszkodę, otrzymuje stopniowo prawie wyłącznie znaczenie czynności polegającej na zajmującym spędzaniu czasu. Dzisiaj termin „zabawa” obejmuje swoim zakresem całe bogactwo form ludycznych.
   Zabawa to działalność charakterystyczna dla dzieci, a także występująca w życiu dorosłych, choć inaczej przejawia siąu jednych i drugich. Istnieje wiele różnych teorii zabawy. Pierwszą z nich stworzył F. Froebel, który uczynił zabawągłówną formą działalności dzieci w przedszkolu. Słusznie doceniał on w zabawie czynnik wyobraÂźni, oraz wielostronności zabawy, ukierunkowania jej na pracę, wiedząi piękno. Zabawąuważał też za przejaw potrzeby samowyrażania siądziecka i główny przejaw aktywności służący wszechstronnemu rozwojowi i przygotowaniu do nauki w szkole.
   Inaczej na zabawąpatrzył angielski filozof H. Spencer, jako na zjawisko fizjologiczne, jakby nie dostrzegał, że u człowieka ma ono charakter psychologiczny, co jest o wiele ważniejsze w jego działalności humanistycznej i społecznej. W zabawie widział jakby zbyteczny produkt życia, uważał, że zwierzęta wyżej zorganizowane, a jeszcze bardziej ludzie, łatwiej zdobywają pożywienie i zaspakajają potrzeby bieżącego życia przy mniejszym nakładzie sił i koniecznego na to czasu aniżeli gatunki niżej stojące w hierarchii rozwojowej. Z tej przyczyny gromadzi siąu osobnika nadmiar energii życiowej, która może być oddana zabawie bez uszczerbku podstawowych sił [W. Okoń, 1950].
   Przeciwstawny pogląd na zabawąmieli Schaller, Lazarus i Steinthal, upatrując w niej możliwości regeneracji sił, gdy człowiek po pracy, bez przymusu, lecz w poczuciu zasłużonego wytchnienia i swobody, podejmuje aktywność dla bezinteresownej przyjemności, a nie dla przykrych obowiązków życia. Zabawa w tym aspekcie to Âźródło odnawiającej siąenergii psychicznej, wymaganej stale przez nieubłagane prawa życia[E. Claparede, 1927, s.299].
   Również dla dwójki sławnych psychologów: K. Buhlera i Ch. Buhler przyjemność była głównym czynnikiem w zabawie. „Działanie, które jest wyposażone w funkcjonalną przyjemność i bezpośrednio przez nią lub dzięki niej jest podtrzymywane, nazywamy zabawą, nie zależnie od tego, co ona poza tym czyni i w jakich celowych związkach pozostaje”[K. Buhler 1930, s.461].
   K. Groos wyodrębnił przyjemność zdobywaną dzięki czynności, radość że siąjest czegoś przyczyną, czy radość z poczucia mocy, lub ze zwycięstwa. Jemu przypisuje siąfunkcjonalną teoriązabawy. Akcentował on rolązabawy jako ćwiczenia przygotowawczego. Między zabawami zwierząt i ludzi upatrywał zasadnicze podobieństwa, sądził, że przejawiają siąone w tych wszystkich czynnościach, które ćwiczą narządy zmysłów, koordynacjąruchów i przygotowują do zadań czekających w przyszłości. Według Groosa sama natura wyposażając zwierzęta i ludzi w odpowiednie instynkty, określiła charakter ich zabawy. Twierdzi on, że dzieci też muszą w sposób instynktowny odtwarzać typowe czynności ludzi dorosłych zróżnicowane w obrębie każdej płci(zabawy dziewczynek lalkami,
zabawy chłopców w polowanie, wojnąitp.)
   Wincenty Okoń podaje, że zabawa to „działalność wykonywana dla przyjemności. Obok pracy, której celem jest zmiana otaczającej rzeczywistości i uczenia się, jest ona trzecim podstawowym rodzajem działalności ludzkiej.
   Zabawa jest główną formą aktywności dzieci, młodzież i dorośli zajmują siąnią w czasie wolnym od nauki i pracy [W. Okoń 1996r.] Ten sam autor wskazuje, że gra to odmiana zabawy, polegająca na respektowaniu ustalonych reguł i na osiąganiu ściśle określonego wyniku; przyzwyczajenie do przestrzegania reguł gry spełnia ważne funkcje wychowawcze: uczy poszanowania przyjętych norm, umożliwia współdziałanie, sprzyja uspołecznieniu, uczy zarówno wygrywania jak i przegrywania [Tamże s, 85].

   Stefan Szuman stwierdził, że „zabawa jest naturalną, wrodzoną, specjalną metodą uczenia siąmałego dziecka, (...) jest niczym innym, jak żarliwym i zainteresowanym nieświadomym swego celu, a jednocześnie przyjemnym uczeniem się”[S. Szuman 1948r.]. Daniel B. Elkonin znany radziecki psycholog uważa, że „zabawa to szczególny typ działalności dziecka kryjący w sobie jego stosunek do otaczającej, przede wszystkim społecznej rzeczywistości i mający własną specyficzną treść i budową- szczególny przedmiot i motywy działalności oraz szczególny system działań”[W. Okoń 1995r.]. Zabawa wypełnia i przenika całe życie dziecka, ponieważ znajdują w niej ujście jego uczucia, pragnienia, ciekawość i wyobraÂźnia. Jest zjawiskiem odpowiadającym możliwościom
życiowym, a zarazem niezbędnym dla jego ogólnego rozwoju, kształtuje osobowość dziecka, wzbogaca i doskonali jego siły fizyczne i psychiczne, rozbudza w nim radość i wiarąw siebie.
   Każda zabawa i gra ma do spełnienia różne zadania. Od momentu zrozumienia przez dziecko zadania i podjęcia jego realizacji zabawa staje sią środkiem aktywizującym sferąpoznawczą i społeczno-emocjonalną, a także środkiem zaspokajającym potrzebąosiągnięcia wyniku. Zgodnie z założeniami psychologicznej teorii czynności potrzeby i zadania stanowią niezbędne elementy motywacji aktywności poznawczej uczniów, są czynnikami ukierunkowującymi proces zdobywania i tworzenia informacji. W młodszym wieku szkolnym dzieci chętnie wykonują zadania szkolne pod warunkiem, że akceptują je jako zadania własne, a stosowane do ich realizacji formy działań są urozmaicone i atrakcyjne. Dzieci w tym okresie rozwoju wykazują silne dążenie do zaspokojenia potrzeb poznawczych oraz pragną widzieć wyniki własnych wysiłków.
   Gra i zabawa staje siąokreślonego rodzaju rozrywką umysłową, a jej wynik jest naturalną i bezbolesną dla ucznia oceną jego wysiłków. Przy pomocy zabaw aktywizują siąróżne funkcje poznawcze, jak: odbiór i interpretacja danych zmysłowych, procesy myślenia, czyli tworzenia jednostek poznawczych w postaci schematów, obrazów umysłowych, symboli i pojęć oraz kształtowanie siąoperacji logicznych, wyjaśniania i oceny.Zabawy typowe dla okresu wczesnoszkolnego spełniają ważne funkcje poznawcze, wychowawcze i kształcące. Służą gromadzeniu materiału poznawczego, utrwalaniu i operowaniu zdobytymi informacjami, pełnią roląwspomagającą w zakresie uświadamiania istoty poznawanych rzeczy, zjawisk, prawidłowości oraz sensu dokonujących siączęsto na oczach dzieci przemian.
   Funkcja kształcąca polega głównie na doskonaleniu i rozwijaniu procesów i zdolności orientacyjno-poznawczych uczniów, zwłaszcza ich mowy i myślenia. W uczeniu siąprzy pomocy zabaw rozwijają siąprocesy percepcyjno-motoryczne, spostrzegawczość i wyobraÂźnia, uwaga, pamięć i procesy umysłowe: analiza, synteza, porównywanie, klasyfikowanie, abstrahowanie, rozumowanie, uogólnianie.
   Funkcja poznawcza polega natomiast na wzbudzaniu i wzmaganiu wewnętrznej chęci do wykonywania zadań szkolnych i odpowiadających im czynności uczenia się, np. czynności obserwacyjnych, analityczno-syntetycznych, porównywania według określonych grup znaczeniowych. Dzięki zabawie zawarte w niej zadania są bardziej interesujące, a sama zabawa zapobiega znużeniu i motywuje do pokonywania trudności.
   Funkcja wychowawcza zabawy polega zaś na kształtowaniu poczucia odpowiedzialności za wykonanie zadania, sprzyja rozwijaniu takich cech charakteru jak: wytrwałość w osiąganiu celu, umiejętność pracy, współpracy i współdziałania w zespole i dla zespołu.
   Zabawowe formy uczenia siąprzyczyniają siądo złagodzenia wysiłku woli, do podtrzymywania zainteresowania i ciekawości poznawczej, koncentracji uwagi, pamięci spostrzeżeniowo-wzrokowej i słuchowej.
   Uczenie siąprzy pomocy zabaw sprzyja wyzwalaniu takich czynników motywacyjnych, jak pozytywne nastawienie na zapamiętywanie, zainteresowania, pragnienia i emocje o różnym stopniu nasilenia.Rozwijanie u dzieci zdolności odbierania informacji, umiejętności ich poszukiwania, oceniania i zastosowania
powinno odbywać siąróżnymi sposobami pracy, a więc przy pomocy zabaw.

Rodzaje zabaw
   W psychologii i pedagogice brak jest spójnej, jednolitej klasyfikacji zabaw. Wynika to z faktu przyjęcia przez poszczególnych autorów różnych kryteriów klasyfikacyjnych.
   W polskiej literaturze najczęściej spotyka siąpodział dokonanych przez radzieckiego pedagoga P.A. Rudika. Wyróżnił on cztery grupy zabaw: „zabawy twórcze albo w role, zabawy konstrukcyjne, zabawy dydaktyczne, zabawy ruchowe” .
   Klasyfikacja ta została uzupełniona przez innych autorów i w swej zmodyfikowanej postaci przyjęła siąw polskiej praktyce pedagogicznej.
   Kryterium podziału stanowiła treść zabaw oraz kierunek samoistnej aktywności dziecka.
Spośród wielu podziałów zabaw najbardziej znany jest podział na:
       - Zabawy manipulacyjne,
       - Zabawy tematyczne,
       - Zabawy konstrukcyjne,
       - Zabawy i gry dydaktyczne,
       - Zabawy i gry ruchowe.
   Zabawy manipulacyjne stanowią najprostsza formązabawy dziecięcej i występują przede wszystkim w okresie poniemowlęcym. Pojawiają siąwówczas, gdy dziecko wyszło z bezradności ruchowej i nabyło już nieco doświadczeń w zakresie zachowania siąruchowego. Zabawy manipulacyjne polegają więc głównie na chwytaniu różnych przedmiotów i manipulowaniu nimi, przy czym owa czynność manipulowania nie ma początkowo określonego celu, natomiast dostarcza dziecku wielu wrażeń i zadowolenia, wynikającego z możliwości oddziaływania na przedmioty oraz ruchowego działania.
   D. Chrzanowska uważa, iż zabawy manipulacyjne dotyczą „(...) nie tylko samej sfery ruchowej, jak to sugeruje nazwa tych zabaw, ale obejmują też sferąpoznawczą oraz emocjonalno-społeczną. Rozwijają siąw nich spostrzeżenia, wyobrażenia, myślenie i mowa, uwaga i pamięć. Dziecko uczy siąw zabawach manipulacyjnych już nie tylko przystosować swe ruchy do przedmiotu, ale aktywnie oddziaływać na te przedmioty, to jest przekształcać je, zmieniając ich pozycję, wygląd, składać i rozkładać, badać ich kształt i budowę, dzięki czemu poszerza siąjego wiedza o nich, a także jego doświadczenie i pomysłowość w szukaniu dróg, dojścia do celu, często tez w nowych nie znanych mu dotąd warunkach”.
   Zabawy manipulacyjne sprzyjają rozwojowi mowy i myślenia dzieci, wyobraÂźni i ich twórczości, a także sfery emocjonalno-społecznej. Dostarczają dzieciom wiele radości i zadowolenia z uzyskanych wyników i sukcesów. Są to zabawy charakterystyczne dla dzieci do drugiego roku życia.
   Zabawy konstrukcyjne mają coś w sobie z zabaw naśladowczych, opierają siąna obserwacjach poczynionych
przez dzieci oraz na ich wyobrażeniach. Istotą zabawy konstrukcyjnej jest tworzenie „dzieła” z dowolnego materiału. Najmłodsze dzieci w wieku przedszkolnym, u których pojawia siąten typ zabaw, budują domy, mosty, zamki itp. Charakterystyczną cechą zabaw w najwcześniejszym okresie dziecięcym jest zmienność
zamiarów, brak planów konstruowania budowli, łatwość przerzucania siąz jednego pomysłu na drugi oraz indywidualne ich rozwiązywanie. Bawiąc siąw mniejszych lub większych grupach dzieci bawią siąjakby same, realizując własne zamierzenia i pomysły.
   W miarąwzrastania, dojrzewania i zdobywania coraz większego doświadczenia dzieci podejmują zabawątego rodzaju w sposób bardziej zorganizowany, celowy i efektywny. Uczestnictwo w zabawie wiąże siąjuż wtedy z określonymi zadaniami i obowiązkami, podziałem ról, w wyniku których zostają zrealizowane podjęte zamierzenia.
   Czynnościom konstrukcyjnym towarzyszy uczucie przyjemności, gdyż zaspokajają potrzebątworzenia, która jest jedną z wielu potrzeb występujących tak u dzieci, jak i dorosłych.
Zabawy konstrukcyjne mają wielkie walory kształcące, poznawcze i wychowawcze. Sprzyjają rozwijaniu zaradności życiowej oraz śmiałości w rozwiązywaniu różnych zadań technicznych, jakich wiele dostarcza codziennie życie.
   Zabawy tematyczne polegają „na bawieniu siąw coś lub kogoś” . Pomysłowość i fantazja, lecz przede wszystkim zdobyte doświadczenia i obserwacje poczynione w otoczeniu, znajdują ujście w tego rodzaju zabawach. ÂŹródłem zabaw tematycznych jest rzeczywistość, czyli zdarzenia zaobserwowane i przeżyte przez dziecko, a odtwarzanie ich dokonuje siąza pomocą działań, w których dziecko naśladuje czynności dorosłych i przybiera ich role.
   Charakterystyczną cechą zabaw tematycznych jest to, że odbywają sią w większych lub mniejszych grupach rówieśniczych, że uczestnicy rozdają sobie role, że je zmieniają, że zaczynają zabawąi kończą w dowolnej chwili, że z jednego tematu przechodzą na drugi, że samodzielnie określają prawidła zabawy, że w toku zabawy uczestnicy muszą podejmować i rozwiązywać wiele zadań ruchowych.
   Bogactwo zabaw tematycznych jest bardzo wielkie i rozrasta siąw miarązdobywanych doświadczeń i wyobraÂźni.Zabawy i gry ruchowe stanowią jedną z najbardziej interesujących form zabawowych dzieci i młodzieży. Opierają siąna różnorodnych postaciach ruchu, który w nich dominuje, a także tym, iż mają swoje prawidła oraz określone ramy. Każdy z nich, a zwłaszcza gra, ma swój początek i zakończenie, a także fabułę, treść ruchową i swoistą organizacje.
   Zabawy i gry ruchowe odgrywają przede wszystkim roląbodÂźca fizycznego, oddziałującego na fizyczną stronąosobowości człowieka. Równocześnie dają możliwość oddziaływania na psychiczną i umysłowa stronąosobowości bawiącego siąoraz sprzyjają nerwowemu odprężeniu i czynnemu wypoczynkowi. W toku zabaw i gier ruchowych podnosi siąwydajność wielu układów i narządów, zwłaszcza układu ruchowego i mięśniowego, krążenia, oddychania, przemiany materii itp., a także rozwijają siąwszystkie cechy motoryki: siła, szybkość, zręczność, wytrzymałość oraz umiejętności ruchowe, mające zastosowanie w toku codziennej działalności człowieka.
   Zdaniem P. A. Rudika „zabawy ruchowe współdziałają w dużym stopniu z rozwojem wrażeń i spostrzeżeń, uczą spostrzegać otaczające przedmioty i zjawiska ze wszystkich stron i we wszystkich ich wzajemnych powiązaniach, wyrabiają umiejętności w określaniu odległości, ciężaru, wytrzymałości i innych cech przedmiotów, dostarczają dzieciom wielu nowych wrażeń i wiadomości o otoczeniu, uczą spostrzegawczości, bystrego pojmowania istoty zjawiska, a także logicznego myślenia w związku z praktyczną działalnością, rozwijają także pamięć i twórczą wyobraÂźniądzieci, doskonalą i podnoszą ich znaczenie, wszechstronnie wpływają na rozwój ich woli, ponieważ są związane z czynnymi przejawami osobowości dziecka. W końcu zabawy te wywierają dobroczynny wpływ na rozwój charakteru dzieci i takie jego cechy, jak: samodzielność, śmiałość, pomysłowość, panowanie nad sobą, dokładność, zdyscyplinowanie i inne.”
   Zabawy i gry ruchowe przyzwyczajają dzieci do działalności w zespole, do pojmowania swoich obowiązków, rozwijają koleżeństwo, sprawiedliwość, solidarność, uczą uczciwości, zdyscyplinowania i działania na rzecz zespołu.
   Rolą nauczyciela i wychowawcy jest umiejętne kierowanie zabawami, podsuwanie bawiącym siąwciąż nowych odmian i postaci oraz prowadzenie ich w zgodzie z przyjętymi zasadami metodycznymi.
   Zabawy i gry dydaktyczne są odmianą, a zarazem charakterystyczną postacią zabawy. O charakterze i treści gier i zabaw dydaktycznych decyduje człowiek dorosły, który je tworzy, konstruuje i podsuwa dziecku, pragnąc je zainteresować oraz pobudzić jego wyobraÂźnię, a przez to rozwija szereg pojęć.
   W procesie wychowania i kształcenia dzieci zabawy i gry dydaktyczne pozwalają poznać takie zjawiska, które sprawiają im trudności. Przystępna, zabawowa ich forma pozwala na przełamywanie trudności w opanowaniu i rozumieniu złożonych zjawisk, występujących w otoczeniu.
   Zabawy dydaktyczne stanowią ważny środek wiodący do ukształtowania odpowiednich postaw wobec nauki, pracy innych osób oraz wobec otaczającej rzeczywistości. Przyczyniają siądo minimalizowania trudności i niepowodzeń w nauce szkolnej.


Literatura:
    1. Okoń W.: Nowy słownik pedagogiczny. Warszawa 1996. PWN.
    2. Okoń W.: O zabawach dzieci. Warszawa 1950. PZWS.
    3. Okoń W.: Zabawa a rzeczywistość. Warszawa 1995. żAK.
    4. Pomykało W.: Encyklopedia pedagogiczna. Warszawa 1993. Fundacja Innowacja.
    5. Szuman S.: Rozwój psychiczny dzieci i młodzieży. Warszawa 1948. NK.
    6. Trześniowski R., Gniewkowski W.: Zabawy w życiu i rozwoju dziecka. Warszawa 1983. Sport i Turystyka.
    7. żebrowska M.: Psychologia rozwojowa dzieci i młodzieży. Warszawa 1982. PWN.